Fourscore and Seven Books

BOEKEN

Het lukt me maar niet om door te lezen in boeken waarin ik ben begonnen. Op de een of andere manier heb ik moeite een boek voor langer dan een paar minuten op te pakken, zelfs als het onderwerp of het boek me wel degelijk aanspreekt. Misschien juist dan: omdat ik geen zin heb een interessant boek te lezen zonder er iets van op te steken, laat ik het liever liggen dan dat ik halverwege het boek niks wijzer ben geworden.

Een boekje dat ik in de afgelopen weken wel heb kunnen uitlezen, is Henk, Ingrid en Alexander, van Alexander Pechtold. Daarin interviewt hij mensen die bij de vorige verkiezingen op de PVV hebben gestemd en probeert te achterhalen waarom ze dat gedaan hebben en of ze dat weer zouden doen. Uit het feit dat ik het heb uitgelezen kan al worden afgeleid, dat het geheel weinig om het lijf heeft. Mensen zijn ontevreden over de politiek en stemmen daarom op de PVV en specifiek op de Grote Blonde Roerganger. Dat is geen nieuws, dus het boekje had net zo goed niet geschreven kunnen worden.

Of de interviews in het boekje integraal zijn overgenomen of dat het selecties zijn weet ik niet, maar van mij hadden al die complimentjes aan het adres van Pechtold niet in het boekje gehoeven. Iedereen lijkt wel een uitzondering voor hem te maken, als ze het hebben over politici. Al dat “maar jij doet het goed” of “jou mag ik wel” of “jouw debatten zijn interessant” gaat toch een beetje vervelen, want het gaat ineens niet meer over waarom mensen PVV stemmen, maar dat mensen eigenlijk D66 zouden moeten stemmen.

Laatst liep ik toevallig in de Selexyz in Utrecht, waar Pechtold vertelde dat hij de smaak te pakken had en meer wilde schrijven. Van mij mag hij, maar ik ben niet zo geïnteresseerd in wat hij verder te melden heeft.

FILMS

Minder lezen laat meer tijd over voor andere dingen, bijvoorbeeld films kijken. Zo heb ik laatst twee leuke animatiefilms van Dreamworks gekeken: Bee movie en Barnyard. Kinderfilms over dieren zijn niet alleen vaak erg grappig, maar ook erg interessant omdat ze iets laten zien over de relatie tussen mens en dier. Al is het alleen maar als je ziet dat alle dieren  op de boerderij van Barnyard praten, dansen en zingen, maar ook dat ze vissen vangen. Blijkbaar behoren die toch tot een andere categorie.

Bee movie

Bee movie is een grappige film over een bij die de veilige korf verlaat, op avontuur gaat en vriendschap sluit met een mens. Zij heeft een bloemenwinkel en zo wordt duidelijk dat bijen nodig zijn voor de bestuiving van bloemen. Je ziet hoe mensen angstig en agressief reageren op bijen en hoe de honing wordt geëxploiteerd door imkers in grote rijen met kassen, afgebeeld als fabriekjes waarin bijen versuft en vervreemd van de buitenwereld leven. In de film spant de bij een rechtzaak tegen het honingbedrijf aan en wint. Zo lijkt het een film die de kijker ervan bewust maakt dat gebruik van honing slecht is, omdat bijen ervoor ge- en misbruikt worden.

Omdat de bijen nu blijkbaar zo veel honing hebben dat ze het niet meer hoeven te maken, stoppen ze met nectar verzamelen en bloemen bestuiven, waardoor de hele wereld verdort en er geen bloemen meer bloeien. Zo laat de film de grote impact zien die bijen op de wereld hebben en hoe groot de gevolgen kunnen zijn als bijen hun werk niet meer kunnen doen. In werkelijkheid lopen we dat gevaar ook, maar dan door massale bijensterfte en niet door bijenluiheid. Nu eindigt de film met de dubieuze moraal dat we vooral veel honing moeten kopen, omdat bijen dan (en blijkbaar alleen dan) nectar blijven verzamelen, en dat we in vredige samenwerking met bijen leven: zij verzamelen nectar, maken honing, bestuiven bloemen en wij … gebruiken honing en bloemen voor onze consumptie

Barnyard.

Barnyard is eigenljik meer een komische film over hoe dieren praten en feesten als er geen mensen in de buurt zijn, maar ook over vriendschap, trouw en verantwoordelijkheid voor elkaar in het leven, met name voor Stier Otis, wiens adoptievader sterft bij het beschermen van de kippenren tegen coyotes. Een soort coming of age verhaal in een komische tekenfilmverpakking, zeg maar.

Ongeveer halverwege, rond minuut 40, komt de boer echter de stal in en wordt hij tegen het hoofd geschopt, omdat hij gezien heeft dat de dieren blijkbaar een verborgen leven hebben. Als de dieren discussiëren over wat er met de boer moet gebeuren—we moeten ‘m mollen!—wordt gezegd dat de boer altijd goed voor ze is geweest, want hij is veganist! Vervolgens wordt uitgelegd wat dat precies betekent. Omdat veganisme bij veel mensen eigenlijk niet precies bekend is, vind ik het leuk om te zien hoe de kijker ermee bekend gemaakt wordt—ook al heeft het varken een beetje een vreemde inbreng.

Bull: “The farmer’s a good guy, he’s been good to us.”
Donkey: “He’s a vegan, God bless him.”
Pig: “And what is a vegan, again?”
Mouse: “It means you can’t eat anything with a face.”
Rooster: “No no, that’s a vegetarian.”
Pig: “Vegetarians have to eat in the dark, right?”
Dog: “That’s a vampire, come on!”
Mouse: “You can’t eat cheese?”
Cow: “It’s not just cheese. Vegans can’t have any dairy products.”
Bull: “Cake?”
[?]: “Cake has egg products. But you can’t have any dairy.
Weasel: “No dairy? I love dairy. Does that mean I can’t be a vegan?”
Pig: “I love the smell of bacon. There, I said it.”

BOEKEN

Zo, het is eruit! Spek ruikt lekker en animatiefilms zijn leuk en leerzaam om te kijken, ofzo. Misschien wordt het weer eens hoog tijd om een goed boek te gaan lezen.

After eight long years of praying fervently to numerous gods, one of them has finally decided to actively intervene in earthly life: coinciding with the sesquicentennial of the American Civil War, an extended Director’s Cut of one of my favorite movies of all time, Gods and Generals, is being released. No longer the measly 210 minutes (or 3,5 hours), the runtime finally does more justice with the extra hour that has been added: 270 minutes of bearded men, battling each other over state sovereignty, federalism, slavery, and freedom. But what’s more, the trailer that has been released by Warner Bros suggests that one grave error of the theatrical edition has been amended, and that the battle of Antietam—one of great importance in the war, since it was the first time Lee sought an invasion of the North and the first time he was actually brought to a stand still and forced to retreat—has been added to the movie.

At the same time, there is also a director’s cut being released of Gettysburg, part two of the unfinished trilogy, with an added 17 minutes of material; but that movie singled out one battle and therefore suffered less from having to cover 2 years of the Civil War in approximately the same amount of time. Both these editions are being released on May 24 of this year, so will be available in fewer than three weeks.

Yet, there is more. Through sheer coincidence, this box caught my eye:

It not only contains the two (extended) director’s cuts of the movies; they have added maps, booklets and a commemorative Lincoln coin. Yes, that’s right, a Lincoln coin! This box is available for pre-order and will be released on July 4th of this year. As you can probably tell, I am excited about this release and since it is a limited edition of a mere 100,000 copies (insert some rolling eyes, if you insist), I have ordered it immediately and am having it sent to Megan’s (for that is where I’ll be staying at the time).

General Lee is quoted in the movie as saying “it is well that war is so terrible, for we would go too fond of it.” Well, even with the cinematic portrayal of gruesome battles that graphically illustrate the alluded horrors of war, I indeed have grown fond of the American Civil War. And that, indeed, is exactly why I’ve purchased this box without much thought.

Anything else movie quote:

“I’ve had a crush on you since we met. Couldn’t you tell, the way I was ignoring you?”
“Well, there was something compelling to your apathy.”

Film: Heksen en Bezemstelen (Bedknobs and Broomsticks), Dir. Robert Stevenson (1971), 117 min.

Vroeger, toen ik nog een klein Petertje
was (weet je nog wel, oudje?), hadden wij een paar videobanden met
roodbruine hoezen. Daarop stonden kopies van verschillende
Disneyfilms. Op een van die
banden stond “Heksen en bezemstelen,” (samen met Dombo, maar dat
is irrelevant), een film die volgens mij niet zo bekend is onder het
grote publiek. Welnu, daar gaat nu een einde aan komen; vanaf nu
accepteer ik geen onwetendheid over deze leuke Disneyfilm.

Heksen en Bezemstelen speelt zich af in het Engeland
van 1940, waar kinderen uit Londen geevacueerd worden om bij gezinnen
op het platteland te worden geplaatst. Zo ook Paul, Carrie en
Charlie. Zij worden bij een wat excentrieke vrouw geplaatst. Eglantine, de vrouw, blijkt
bovendien een heks te zijn. Een nogal onhandige heks, want haar spreuken
werken allemaal net iets anders dan de bedoeling is. De kinderen chanteren haar met de kennis van dit geheim en ze krijgen een kado: een reisspreuk.

Als de heks een brief
krijgt van het heksencollege, dat de cursus vanwege de oorlog gestopt
wordt, gebruikt ze de reisspreuk om met de kinderen op een
vliegend bed (benodigd ingredient: een draaiende bol op de hoek van het voeteneind) om
een bezoekje te plegen aan de directeur: Professor Emilius Browne. Als blijkt dat hij de laatste
spreuk— om levenloze objecten te doen bewegen—niet heeft, gaan
ze onderweg om die te vinden. Daarvoor bezoeken ze het geanimeerde
eiland Naboomboo, waar dieren zich gedragen als mensen (maar dan net
anders). De spreuk wordt uiteindelijk gevonden en gebruikt om een leger harnassen tot leven te wekken om een invasie van Duitsers te stoppen.

Ondanks de houterigheid van beide
volwassen hoofdrolspelers (David Tomlinson, bekend van Mary Poppins;
Angela Lansbury, van Murder She Wrote) en de kinderen die zelden of
nooit ontroeren, is het geheel toch een geslaagde film. Doorspekt met
een flinke dosis humor is er genoeg in de film om te gaan kijken. Na
jaren kwam ik erachter dat de legers die heks Eglantine aanvoert alle
legers uit het Britse verleden zijn—alsof zij die het land
beschermd en daarmee gemaakt hebben nog eenmaal allemaal het land
zoals het geworden is proberen te behouden—een wordingsgeschiedenis
in een vooral komisch bedoelde scene. Ik vind het prachtige symboliek
aan het einde van een film die verder nooit diepgang nastreeft.

Deze film staat in schril contrast met
de vorige besproken film, V for Vendetta. Immers, de ene is een
actiefilm over een England onder een dictatuur in de toekomst; de
andere film is een (kinder)musical over Engeland in strijd tegen een
dictatuur in het verleden. Toch deelt het, in zekere zin, grotendeels
dezelfde elementen. Daarmee bedoel ik niet het toeval dat in beide
films een man zich met zwarte cape door Londen begeeft, maar de
bevestiging van grote waarden in de films (neem het multiculturalisme van
de jaren zestig en zeventig dat weerklinkt in het liedje “Portobello
Road”). Letterlijk gedeeld is de strijd tegen de ander, de
dictator, die tweedimensionaal en belachelijk wordt neergezet. En
beide films zijn voornamelijk gemaakt om te vermaken (en slagen daar
in).

Al met al, denk ik dat de film echter
vooral een icoon van het verleden is. De dansjes, de zingende mensen,
de thematiek, de stoffige animaties, ze zijn allemaal vervangen door
volledige animatie en komische Ogres, dieren of monsters. Legers
zullen niet meer tegengehouden worden door ridders en paarden, omdat die binnen de kortste keren uiteen zullen spatten onder het
technologische geweld van raketten en clusterbommen. Maar de
voornaamste reden waarom ik vrees dat we het zullen moeten doen met de gerestaureerde uitgaves op dvd en een scheut nostalgie is wel, dat bedden tegenwoordig geen
afschroefbare bollen meer aan het voeteneind hebben.

Film: V for Vendetta, Dir. James McTeigue (2005), 132 min.

Het eerste dat te zeggen valt over “V
for Vendetta” is, dat het gekarakteriseerd kan worden als “1984
meets Zorro.” De film speelt zich af in een toekomstige dictatuur,
waar mensen gecontroleerd worden door propagandaprogramma’s op
televisie, een gewist of verzonnen verleden en door rondrijdende
busjes met afluisterapparatuur; er is zelfs een heuse Big Brother die
alleen via een groot scherm met de leden van zijn regering spreekt.

Ziehier de ideale setting voor verzet,
liefst door een gemaskerde man in een cape die de arme burgers redt
van een stel omhooggevallen schoften. De deuren vliegen open voor V,
de man die zijn verleden niet kent, behalve de traumatische ervaring
in een chemische testgevangenis. Hij heeft zijn grote liefde in de
vorm van Evey—E-V, zoals hij het zelf graag ziet, want niets is
toevallig—en kerft na een geslaagd zwaardgevecht zowaar een V in
een poster. Logisch dat zijn favoriete film “The Count of Monte
Cristo” is en niet “Zorro”, want dat zou hem al te zeer in
zijn blote hemd zetten.

De inwisselbaarheid van de meeste films
inachtnemende, is dit namelijk wel een heel duidelijk voorbeeld van
knip- en plakwerk, met een snufje originaliteit. Begrijp me niet
verkeerd: de film is prachtig om te zien en nodigt uit om hem vaker
in de dvd-speler te stoppen, neem dat van me aan, maar dat is ook
niet verwonderlijk: het is een gelikte film met een duidelijke
boodschap.

Die boodschap is als volgt: vrijheid is
belangrijk genoeg om voor te vechten en we moeten ervoor zorgen dat
we niet, hetzij langzaam of plotseling, ingeven aan angst (om te
eindigen in een dictatuur die onze levens beheerst en controleert).
Deze film is fascinerend om te zien; het idee spreekt ons aan:
vrijheid om te kunnen ademen, om over straat te lopen, om te kunnen
zeggen wat je wilt, zonder dat je opgepakt wordt. Het doet denken aan
linkse dictaturen van het communisme; aan de rechtse dictatuur van
het nazisme—die natuurlijk, net als in de film, teneinde komen.

Ik kan me echter niet onttrekken aan
enige ironie. Heb ik mij somtijds lamenterend uitgelaten over de
linkse orientatie van mijn opleiding—waar Marx de klok slaat; waar
we vooral worden onderwezen in cultuurtheorieen om achter feiten
kijken en ze in een ideologische context te zetten—nu ervaar ik een
zeker verkregen inzicht. De marxistische literatuur kan namelijk ook
erg boeiend zijn.

In de marxistische theorie is sociale
controle niet het ontnemen van vrijheid van meningsuitng, maar de
vorming van ideeen—met name het geedelde idee over de indeling van
de samenleving, genaamd ideologie. Het is niet de angst, maar het
voorkomen ervan waardoor we worden gevormd; we krijgen onze ideeen
vanuit onze omgeving—school, ouders, vrienden—in een hele reeks
bevestigende sociale activiteiten. Dit format is te kort om marxisme
duidelijk uiteen te zetten, maar het komt er op neer dat er een
discrepantie is tussen de belangen van groepen mensen, en dat de
maatschappij voornamelijk de belangen van de dominante groep
behartigt. Tegelijkertijd denkt de rest dat ieders belang gediend
wordt.

Simpel gezegd is onze maatschappij het
beste voor degenen die gediend zijn met het verdienen van veel geld
(“Das Kapital”, zullen we maar zeggen); zij met geld kunnen
namelijk de media(aandacht) sturen, om maar niet te spreken van films
(zijn ze het er niet mee eens, dan worden de films niet gemaakt;
gesponsord; gedistrubueerd; getoond; verkocht; etc.) en
consumptiegedrag. Deze film laat dus een dictatuur zien waar wij ons
niet mee identificeren en die wij dus ook niet koppelen aan onze
eigen maatschappij; maar het is eigenlijk een meesterlijk staaltje
van bevestiging van de ideeen en, daarmee, een soort vorming die wel
degelijk te vergelijken is met de propagandaprogramma’s uit de film.
Dat is de de actieve pacificatie die de marxistische theorie
identificeert.

Ironisch is ook de terugkerende zin uit
“Monte Cristo”: “It
is not my sword, Mondego, but your past that disarmed you,” want
juist het verleden en de levensomstandigheden vormen de mens en zijn
ideeen (je kunt niet staan voor wat je niet kent). Misschien is V daar nog
het grootste slachtoffer van: hij kent niets anders dan zijn
traumatische ervaring die, geheel volgens Marx’ theorie, zijn
bewustzijn bepaalde.

Het zou een uitdaging zijn om een
autoreflectieve productie te maken die toch herkenbaar wordt: deze film is
gevormd en vormt jullie; hij komt voort uit een consumtiemaatschappij
die hij bekritiseert (de film is alleen te zien door te consumeren). Het zal nog wel even op zich laten wachten,
voor anti-consumptie samensmelt met consumptie (vergelijk: tot de hel
bevriest). Tot die tijd zullen we het moeten doen met films die
voornamelijk zeer vermakelijk zijn.

Een ding moet me van het hart: een der hoogtepunten van de film V for Vendetta is de volgende zin, de eerste die de lippen van V verlaat:

“Voilà! In view, a humble vaudevillian veteran, cast vicariously as both victim and villain by the vicissitudes of Fate. This visage, no mere veneer of vanity, is a vestige of the vox populi, now vacant, vanished. However, this valorous visitation of a by-gone vexation, stands vivified and has vowed to vanquish these venal and virulent vermin van-guarding vice and vouchsafing the violently vicious and voracious violation of volition. The only verdict is vengeance; a vendetta, held as a votive, not in vain, for the value and veracity of such shall one day vindicate the vigilant and the virtuous.Verily, this vichyssoise of verbiage veers most verbose, so let me simply add that it’s my very good honor to meet you and you may call me V.”

Schrijfster Maartje Duin noemde het, toen ze er een ondertiteling voor moest verzorgen voor een Amerikaans bedrijf, “een oeverloos epos over de Burgeroorlog.”[1] Nochtans is het een van mijn favoriete films: Gods and Generals, van regisseur Ronald F. Maxwell.

Toen D.W. Griffith aan het begin van de vorige eeuw zei dat hij een grote rol voor de film zag weggelegd in historische onderwijzing en zich beriep op historische accuratesse van zijn films, bedoelde hij misschien hetzelfde als Ted Turner, financier en opdrachtgever van Gods and Generals (Turner zegt in de introductie op de DVD van zijn burgeroorlogfilms—naast Gods and Generals bijvoorbeeld Gettysburg (1993), Ironclads (
1994), Andersonville (1996) en The Hunley (1999)—dat ze “educational” en zo waarheidsgetrouw mogelijk zijn), maar het resultaat is hemelsbreed verschillend. In Birth of a Nation, Griffiths epos over de Burgeroorlog uit 1915, speelt de oorlog eigenlijk een marginale rol om te benadrukken dat het resultaat, de bevrijding van slaven, rampzalig was voor het Zuiden: mulatto’s en zwarten zijn door lust gedreven half-dieren die chaos en wanorde brengen—om nog niet te spreken van verkrachting.

Hoe anders is het gesteld met Turner’s verfilming van eerste deel van Shaara’s Civil War trilogie,[2] waarin er nauwelijks zwarten te zien zijn (alleen Jackson’s kok Jim en de huishulp in Fredericksburg) en eigenlijk iedereen tegen slavernij is—het enige dat anders doet geloven is het krantenbericht dat Thomas Chamberlaine voorleest aan zijn broer.

Toch past Gods and Generals goed in de historiografische traditie die direct na afloop van de oorlog ontstaan is: zoals Bruce Chadwick in zijn boek The Reel Civil War duidelijk maakt, probeerde men in de postbellum-jaren het gevoel van nationale eenheid te herstellen door noch Zuid, noch Noord aan te wijzen als aanstichters van de oorlog, en het persoonlijke drama te benadrukken. Dit manifesteerde zich bovendien vanaf het begin in stomme films.[3] (In Birth of a Nation zijn de kwaden de zwarten en Carpetbaggers: de noorderlingen die naar het zuiden kwamen om de boel over te nemen—vooral zwarten, in Griffith’s ogen.)

Gods and Generals volgt individuele karakters, met name Thomas “Stonewall” Jackson, en Joshua Lawrence Chamberlain, doorheen hun persoonlijke ervaringen, niet alleen op het slagveld maar ook en vooral in het persoonlijke leven—de vrouwen die ze thuis achterlaten. Deze persoonlijke benadering kweekt sympathie en begrip voor beide kanten, wier motieven om ten strijde te trekken elkaar eigenlijk niet uitsluiten: Jackson vecht om zijn staat te beschermen van de “invader,” waar Chamberlain de vrijheid van iedereen voorstaat—dus ook van de slaven. De oorzaken en veroorzakers van de oorlog worden daarbij gedifferentieerd voor de kijker en buiten beeld geplaatst: de aanvang van het conflict hangt in een historisch vacuum en zweeft tussen Fort Sumter (“the rebellion” die neergeslagen moet worden) en het oproepen der troepen door Lincoln (de “Three regiments” die Jackson weliswaar bijeen brengt, maar dan om een invasie te stoppen).

Door de nadruk op de persoonlijke ervaringen, wordt de film bovendien chronologisch onvatbaar. Zo is onduidelijk wanneer welke veldslag precies plaats vindt, zeker in relatie tot elkaar, en daarbij helpen de jaartallen eigenlijk niet. Gebeurtenissen buiten de personae van de film om vallen uit het zichtsveld, of in ieder geval een blinde vlek ervan: waar zijn de keerpunten van Shiloh en Sharpsburg (ook wel Antietam)?

Zoals Griffith al illustreerde in 1915, is historische accuratesse nogal onderhevig aan subjectiviteit en selectiviteit: welke selectie laat je zien en waar leg je de nadruk op? De waarde van Gods and Generals ligt derhalve niet op het historisch-educatieve vlak, maar veeleer op het gebied van inzicht in de persoonlijke drama’s en omstandigheden in de Burgeroorlog. Enige kennis over de grotere, complexe omstandigheden van de oorlog is mijns inziens noodzakelijk om deze film een prachtig en leerzaam document te maken. Misschien dat Maartje Duin het daarom niet op waarde wist te schatten.

– - -

[1] Maartje Duin, Je komt niet weg uit Hollywood, (Podium: Amsterdam, 2004), 116.

[2] De films zijn gebaseerd op boeken van Jeff en Michael Shaara. Deel 2 is Gettysburg (1993), deel drie, Last full Measure, laat vooralsnog op zich wachten.

[3] Bruce Chadwick, The Reel Civil War: Mythmaking in American Film, Vintage: New York, 2001), 6-36.