Fourscore and Seven Books

Er zijn gelovige mensen die in gesprekken nog steeds terugvallen op dat ene (non-)argument: je kunt niet bewijzen dat god niet bestaat. Het zorgt voor een veilige cocon waarin hun geloof schijnbaar onaantastbaar wordt voor tegenargumenten: God bestaat, totdat je het tegendeel bewijst.

Overigens hebben ze ergens wel gelijk, want behalve misschien bij logische tegenstrijdigheden kun je niet bewijzen dat iets niet bestaat (of kan bestaan). Niet dat dat betekent dat het waarschijnlijker wordt dat het wel bestaat, natuurlijk, maar ze vinden het vast aardig klinken.

Gistereren las ik in het boek Pil van Mike Boddé (p156-157) een aardige reactie op die dooddoener en die wilde ik even delen.

“Met deze denktrant heb ik altijd moeite: je kunt niet bewijzen dat het niet bestaat, dus is het misschien een goed idee er toch in te geloven? Maar ja: ik kan ook niet bewijzen dat goudgerande, gebochelde dwergen met drie levers en vijftien harten en één diamanten niet, met uitpuilende paarse ogen en in het bezit van zeven gedeukte bakelieten Fiat Panda’s, die rijden op emeralden banden en lopen op gefermenteerde chocomel, en die elke woensdagochtend vanaf tien over elf alle plaatjes uit de Libelle knippen om ze daarna in te plakken in een poëziealbum, en dat vervolgens ritueel verbranden onder het zingen van het Friese volkslied, achterstevoren op de wijs van ‘Janus, Janus pak me nog een keer,’ niet bestaan, maar of dat nou voor mij een aanleiding is om er dan in te gaan geloven?”

Misschien dat ik die maar ga gebruiken, de volgende keer als iemand zegt dat ik het niet-bestaan van god niet kan bewijzen. Zodra die persoon het bovenstaande overtuigend kan weerleggen, zal ik het bestaan van god nog eens heroverwegen. Of niet, maar dat valt dan vast ook niet te bewijzen.

Andries Knevel, Is het waar? (Ten Have, 2008), 336p. ISBN 9789025959326 €7,99 bij De Slegte

“’Je bent toch bezig met de vraag of we aan kunnen tonen of de Bijbel waar is?’ ‘Ja, dat is mijn jaarthema, dat ik door dit boek heen vlecht, als het me lukt’” (p158).

Waar is het?

Mensen die niet zo veel ophebben met de Evangelische Omroep, krijgen jeuk van Andries Knevel—om zijn maniertjes en retorische vragen als hij iemand interviewt, maar ook, neem ik aan, zijn theologische gezever. Toch heb ik eerlijk gezegd heb ik altijd stiekem een zekere bewondering gehad voor Andries Knevel. Dat geldt met name zijn enorme belezenheid en toegewijde voorbereiding, want hij lijkt zijn gasten van tevoren al ruimschoots te hebben doorgespit. Bovendien komt in vele gesprekken een bepaalde reflectie naar boven die, ondanks het retorische karakter van zijn vragen, toch oprecht lijkt te zijn. Misschien is dat juist, omdat hij tijdens zijn meticuleuze lezen zelf tegen die twijfels opgelopen is.

Zijn Is het waar? is Knevels tweede boek in de dagboekvorm, waardoor hij kort en persoonlijk kan reageren op actualiteiten en gedachten kan delen die opborrelden bij het lezen van boeken of artikelen en het zien van tv-programma’s of films. Hieruit blijkt steeds, dat Knevel inderdaad veel nadenkt over de toekomst en invulling van geloof en kerk, alsmede de relatie tot de (buiten)wereld, op persoonlijk en professioneel niveau: welke richting moet de EO uit; wat doen kerken goed of verkeerd in het aantrekken of behouden van mensen; communiceren ze hun bedoelingen op een goede en begrijpelijke manier?

Het boek staat weliswaar vol geloofsvragen, zoals de titel belooft, maar die betreffen vooral de aard en niet de kern van het geloof. Knevels twijfels zijn twijfels over zichzelf en zijn geloof; maar uiteindelijk legt hij alles in de handen van god, aan wie hij nooit twijfelt. Dan vraag ik mij af: waarom niet? Waarom rest, temidden van alle vragen, dat rotsvaste geloof in een god die afhankelijk is van aannames, interpretaties en geloof? Knevel moet, in zijn belezenheid en reflectie, toch weten dat je moet kunnen twijfelen aan het fundament. Dat geldt voor paradigma’s over wetenschap, democratie, rechtsfundering, maar dus ook voor godsgeloof.

“Hoe meer ik studeer, hoe meer ik overtuigd raak van de waarheid van het christelijk geloof” (p185).

Sapere Aude

Volgens de achterflap is Knevel “bij uitstek ook iemand die overal vragen bij stelt. Juist moeilijke thema’s pakt hij bij de kop om ze kritisch te onderzoeken,” maar hij lijkt zich, behalve in de titel van het boek, niet echt af te vragen: is het waar? Zelfs als hij een aanzetje lijkt te geven, is het vervolg een anticlimax: hij leest een boek of spreekt een medechristen, concludeert dat alles klopt en prijst zichzelf gezegend en bevoorrecht in zijn geloof.

Als Knevel zich bijvoorbeeld afvraagt (p134) “Waarom blijven mensen eigenlijk geloven?” betrekt hij de vraag op zichzelf en antwoordt, dat hij “op drie manieren geestelijk en theologisch gevoed” wordt: hij leest iedere dag “theologische lectuur,” hij krijgt erg veel mee van de preken die hij ieder zondag beluistert en hij werkt bij de EO, een stimulerende omgeving vol inspirerende gesprekken. Met andere woorden, hij blijft geloven omdat hij het constant van alle kanten bevestigt.

Ook als hij zich voor discussies of cursussen verdiept in apologetiek, de geloofsverdediging, komt hij terecht bij argumenten voor god, maar nimmer bij argumenten tegen god, behalve uit de mond van geloofsverdedigers. Zo leest hij boeken van Lee Strobel, Alister McGrath en het boek “ik heb niet genoeg geloof om atheist te zijn” (p33-34), maar zijn geloofskritische auteurs opvallend afwezig in zijn literatuurlijst (achterin het boek)—zij die allerlei geloofsaannames onderuit kunnen halen, zoals bijvoorbeeld Dan Barker (Godless), Jerry Coyne (Why evolution is true), of George Smith (Atheism, the case against god) doen.

Het is dus niet verwonderlijk dat Knevels geloof overeind blijft. Zoals hij niet goed begrijpt waarom mensen niet overtuigd worden van zijn waarheid, zo krijg ik een bittere smaak in mijn mond van zijn onoprechte geloofsonderzoek. Het ontbreekt aan elke tegenwerping; stellingen worden alleen maar herhaald. Het lijkt op het abortuspanel dat recent werd opgesteld in de VS, waar alleen maar gelovige mannen aan het woord kwamen. Het is makkelijk het eens te zijn met medestanders.

“… een bewezen God [is] een niet-bestaande God. God is oneindig veel groter dan dat ik hem zou kunnen bewijzen, maar tegelijkertijd kan ik heel wat aanwijzingen geven die wijzen op de betrouwbaarheid van het getuigenis aangaande God” (p33). “… een god die wij kunnen begrijpen of kunnen bewijzen, is geen God, maar een menselijk verzinsel. En God is geen menselijk verzinsel” (148).

Waarlijk

Twee citaten richting het einde van het boek zijn typerend voor Knevels benadering en illustratief voor de blinde vlek in zijn zoektocht en de balk in zijn oog. “Nu nog een keer een boek lezen van een kritische geleerde op het terrein van het Nieuwe Testament,” geeft hij toe (p309), “hoewel ik dat al best veel heb gedaan. Maar ze konden me niet verder helpen.” Als elke bevestiging verder helpt en elke kritische noot die geplaatst wordt niet, dan ben je bezig met versteviging van je mening en niet met “kritisch onderzoek,” zoals de achterflap belooft.

Een halve pagina verder (p310) bespreekt hij kort hoe hij Paul Verhoevens biografie over Jezus leest. “Met die mooie openingszin,” die Verhoevens levenslange fascinatie introduceert, maar een “minder fraaie” slotzin, waarin Jezus dood en niet wederopgestaan verklaard wordt. “Spijtig,” pruttelt Knevel, “dat Verhoeven zich zo eenzijdig heeft geörienteerd. Hij had ook een heel ander boek kunnen schrijven.” Eigenlijk is dat, in twee zinnen, mijn bevinding van Is het waar? Eenzijdige oriëntatie, met als gevolg een eenzijdig boek. “Het jammere is dat Verhoeven in een tunnelvisie terecht is gekomen,” orakelt Knevel verder onbewust over zijn eigen boek (p312), “want hij citeert bijna alleen maar wetenschappers met wie hij het eens is.”

Kortom, hoewel ik toch enigszins jaloers word van het aantal boeken dat Knevel verslindt (om de pagina lijkt hij in een ander boek te beginnen), kan zijn invalshoek mij maar niet bekoren. De vraag Is het Waar? oprecht (centraal) stellen is hem niet gelukt en ik vraag me steeds af waarom hij zijn beperkte keuzes maakt. Dat is me gaandeweg steeds meer gaan irriteren. Irritatie? Verhip, ik geloof dat ik tot mijn grote spijt moet ik concluderen dat ook ik, na het lezen van dit boek, waarlijk jeuk krijg van Andries Knevel.

“God sterft in zijn Zoon Christus voor onze zonden. Dit lijkt voor gewone stervelingen dwaasheid te zijn. Dit grote wonder moet je dan ook niet gaan beredeneren, maar mag je als geschenk aanvaarden. Nooit zal ik een poging doen om voor dit wonder welke rationele verklaring dan ook te zoeken. Onmogelijk! Dit wonder vraagt overgave en aanbidding en geen geredeneer” (p287-288).

Zoals bekend mag zijn, houd ik me graag bezig met de beide kanten van (monotheïstische) geloofsverdediging en debatten die daaromtrent worden gevoerd. Een veelgehoorde kreet van de kant van Christenen in zulke discussies is, dat atheïsten god zouden afwijzen—”you reject god,” in goed Engels. Dat komt voort uit de vrije wils-overtuiging van Christenen en hun geloof dat het maken van een actieve keuze om niet in god te geloven zondig, fout en strafbaar is. Dat atheïsten god helemaal niet afwijzen, wil ik duidelijk maken aan de hand van de volgende analogie.

Het is alsof iemand langskomt met een lege trommel en vraagt of je er een koekje uit wil. Je kijkt naar het blik, reikt met je hand, vraagt of de persoon even wil schudden, maar je ziet, voelt en hoort niks. Alleen de getuigenis van de aanbieder, dat er heus koekjes in zitten. Je concludeert: “maar er zitten helemaal geen koekjes in de trommel!” Deze constatering is geenszins een afwijzing van de koekjes die worden aangeboden; het is een ontkenning dat er überhaupt koekjes zijn.

Op dezelfde manier ontkent een atheïst dat god bestaat. Niet omdat hij de koekjes niet lekker of de god niet leuk vindt, maar omdat er god noch koekjes zijn. Op eenzelfde manier is de boodschap dat er koekjes zijn, zonder dat er daadwerkelijk koekjes in de trommel zitten, geen blijde maar een lege boodschap. Dus mochten Christenen dit stukje lezen en in gesprek gaan met atheïsten, gelieve niet te beweren dat de ander je god afwijst. Die ander ziet simpelweg niks om af te wijzen.

Herman Philipse, Filosofische Polemieken, (Bert Bakker, 2009), 174pp. €7,90 bij Selexyz.

Anders dan zijn Atheïstisch Manifest bestaat Philipses Filosofische Polemieken uit verschillende korte artikelen die hij schreef voor ondermeer het NRC Handelsblad. Dat maakt de onderwerpen nooit hoogdravend of langdradig, maar altijd kort en krachtig en heerlijk leesvoer voor ’s avonds op de bank, om even op adem te komen, of als er niet veel tijd meer is om nog even wat te lezen.

Ik ben uitermate gecharmeerd van de manier van schrijven en redeneren van Herman Philipse. Of het gaat om politiek, wetenschap of geloof, hij zet de kwesties helder uiteen, door de dilemma’s of moeilijkheden van wat besproken wordt te isoleren en aan de hand van die lemma’s duidelijk te argumenteren wat zijn standpunt is.

De volgende alinea (p56), over de vraag of wetenschap door de overheid of bedrijven (en marktwerking) zou moeten worden gefinancieerd, is illustratief:

“Volgens de traditionele legitimatie voor overheidsfinanciering van onderzoek bestaat het goed dat door wetenschappelijk onderzoek tot stand komt in kennis waarvan de productie weliswaar kostbaar is, maar die vrijwel kosteloos wordt overgedragen via openbare publicaties. Aan de voorwaarde van uitsluitbaarheid wordt dan onvoldoende voldaan. Bovendien neemt men aan dat ook van rivaliteit geen sprake is, want dezelfde kennis, eenmaal geproduceerd, kan zonder verdere productiekosten telkens opnieuw geconsumeerd worden door het lezen van de publicaties. Daarom kan het markmechanisme niet zorgen voor optimale productie van wetenschappelijke kennis en moet de overheid onderzoek financieren, met name wetenschappelijk onderzoek.”

Het laatste artikel wijkt af van de rest, want het is een interview met de in de hel vertoevende Descartes. Dat de fictieve vorm Philipse moeizamer afgaat, blijkt uit de wat houterige omschrijvingen van de reis en omgeving, maar het interview met de filosoof en de komische introductie van de virtuele maitresse maken het wel de moeite van het lezen waard.

Hoewel deze Filosofische polemieken inmiddels bij Selexyz in de ramsj zijn beland (€7,90), vind ik het zeker een aanrader. Nou ja, hoewel, misschien is het daarmee juist nog aantrekkelijker geworden.

Herman Philipse en Cees Dekker in gesprek, waarbij de filosoof het godsdienstige gepruttel van de biochemicus feilloos doorprikt.

A quick search on my website teaches one that I don’t regularly write about religion. Usually, I keep it to myself, save for the occasional expression of my disbelief and a recent irreverent sneer at a text from the Bible (which, I am afraid, diminished the respect people had for me). This absence of religion is actually a bit strange, considering that my interests aren’t only historical or, might I say, dreamy about everyday life, but they also revolve around apologetics (defending faith in a deity) or disavowing the existence of gods.

For instance, I have recently read Richard Dawkins’ latest book, called The Greatest Show on Earth: the evidence of evolution, which I look back upon with mixed enthusiasm. The first 200 pages or so, left me so exuberant that I wanted to order the book in Dutch and have my (religious) family read it. Further on in the book, the topic are less fluent and sometimes need persistence to muddle through. Which proves worth it, in the end, but at times I found myself wanting to put the book down and not finish it. Then again, it is science, even if popular, and some things can’t be dumbed down to the extent of making for relaxed reading. I am glad I read the book, for it enhanced my understanding of the process of evolution and the case that can be made for it by corroborating evidence (DNA, physical resemblance and build-up, the fossil record, they all point towards the same evolution of species).

My sparked enthusiasm and interest found its way to youtube, where a wide array of videos can be found on the topic of religion and evolution. I love, for instance, the satire of EdwardCurrent:

Youtube is not merely a collection of videos, it is also becoming increasingly a community, where people meet up and where people respond to each other. In their reactions to posts satirizing or criticizing religion, astonishingly enough Christians will often simply reiterate that which is criticized, as if that makes it true. In reply to the above video, someone named ItsARelationship said the following:

“4. I love your fourth misconception. You imply that God cannot be the righteous judge. But man is the unrighteous sinner. Nobody searches for God and without God searching out man nobody would be saved. Ultimately those who are saved from hell are saved because God is gracious even though we don’t want God or deserve God.”

So, in answer to the notion that god is responsible for the justice system in which he placed man, and therefore is accountable for the consequential suffering, the Christian simply repeats the statement that “man is the unrighteous sinner,” as if that makes everything okay and god beyond reproach.* Others will maintain that “god is love,” that gods ways are inscrutable, and that his being is greater than our ability to understand. In a more consistent fashion, god basically becomes unknowable. If we cannot understand his intention, we cannot know whether the things that were supposedly passed on to us humans by inspired scribes, were meant to be taken literally, figuratively, or inversely (i.e., ironically: to mean the opposite of what it appears to mean). Eventually, we don’t know and we can’t know, because the communication with our creator has been flimsy and a tad one-sided. To have faith in such an evasive being, in itself is inscrutable to me.

Then again, some people adhere to the above Latin credo–”I believe because it is absurd”–and therefore will not be swayed by logic or common sense. Except, perhaps, in the other direction.

* It probably looks unfair or, worse, like a strawman argument, but in my experience this kind of response is typical.

There are two kinds of atheist: the strong and the weak kind: there are those who say “I do not believe that gods exist” (the weak kind, no positive conviction); there are those who say “I believe that no gods exist” (the strong kind, positive conviction).

Frankly, I am in between the two. I acknowledge the theoretical, logical attitude that science (caught within its paradigm of materialism and observability) cannot disprove the existence of a god and that the option remains open at all time. Everything that we cannot disprove to exist could, in principle, exist (women with the ability to read maps, for instance: no one has ever met one, but theoretically they could be out there somewhere*). I don’t think it is likely, though.

In addition, I recognize that our images of gods are cultural, that the ideas we have about gods change through time and succumb to science and materialism. The images of gods are found increasingly incorrect, false and—dare I say?—nonsensical, time and again.** Considering those facts, I find it unnecessary to keep open the possibility of there being a god. In my opinion, we can let go of this metaphysical dimension, conjured up by some desert tribe in our ancient history.

Especially since the alternative offered is the idea of god that is not really an image of a god at all, but a mere theoretical possibility that there might be something incomprehensible, hidden away somewhere beyond our perception. We’re not even really talking about something concrete (afraid that this new image of god might prove testable), but some projected “existence” beyond a(n imaginary) border. Besides, if you can carelessly discard science and logic for the possible existence of “something” beyond what we know and understand, then anything could be true, and everything you say loses meaning (and value).

That is why I am an atheist: because I do not believe that gods exist, and because I think the remaining possibility is theoretical nonsense.

- – - notes – - -
* I am kidding, of course. A better example would be three-legged unicorns, or a human race with three eyes in the back of their head and a donut-like hole you can see through in the center of their bellies. Try to disprove their existence. This shows that not everything that is not disproven, deserves careful consideration.

** For example, Poseidon and Thor have lost their explicative values, as storms of Sea and Thunder have turned out to be natural phenomena.

As I was reading a little book on Atheism (“Like Rolling Uphill,” by Dianna Narciso), I came across a comic biblical reference about God’s seeming incompetence:

Judges 1:19:
“And the LORD was with Judah; and he drove out the inhabitants of the mountain; but could not drive out the inhabitants of the valley, because they had chariots of iron.”

Apparently, one had better believe in the power of steel than the power of Jahweh.