Zo is een zoektocht naar authenticiteit bij voorbaat kansloos, omdat het resultaat per definitie niet meer authentiek kan zijn (in de zin dat het zorgvuldig samengesteld wordt). De ideale opvoeding van het kind zou een eigenhandige, op ervaring gebaseerde ontwikkeling zijn—leren door te ondergaan—maar dat inzicht in zichzelf, maar ook alle verdere kennis die we aan elkaar overdragen, is ons aangeleerd en niet door onszelf ontdekt. Als we taal negeren, leren we extern en niet door eigen ervaring dat de aarde rond is, om maar iets eenvoudigs te zeggen.

Ondanks deze paradoxen heeft Rousseau een grote invloed gehad op de manier waarop we over onszelf denken, dat we überhaupt een constante nadruk leggen op echtheid en persoonlijke identiteit, maar  ook op onderwijs in het algemeen. Dit boekje (van 136 pagina’s) biedt een zeer toegankelijke en verhelderende inleiding.

Op bladzijde 95-96 kwam ik het volgende citaat tegen en ik kon de verleiding niet weerstaan het over te nemen en te vermelden. Het gaat over schijnvrijheid, of het luid verkondigde idee dat anderen zich niet moeten bemoeien met wat jij wilt, terwijl iedereen van alle kanten beïnvloed wordt. Je ontkomt er niet aan. Zelfs ons gevoel van vrijheid wordt gevoed.

“Zo brengt de door Rousseau geïnspireerde opvoeding mensen voort die zich een grote vrijheid toe-eigenen door te zeggen wat ze denken en te kopen wat ze willen en boos te zijn op alles wat hen belemmert in het bevredigen van hun behoefte, terwijl ze geen enkel besef hebben van de economische en psychologische mechanismen die deze behoefte en wensen manipuleren. De ideale consument kortom van het Google-tijdperk, een zich uniek wanend mondig exemplaar uit het stemvee van het populisme, kuddedier dat zich door reclame en cookies op internet laat leiden als koeien langs het krachtvoer van de melkmachine, hun vrijheid soms vredig herkauwend en dan weer loeiend van ongeduld als een ander meer of eerder krijgt dan het hongerige, van opvoeding verstoken eigen ik.”

Maarten Doorman, Rousseau en ik. Over de erfzonde van de authenticiteit, (Amsterdam, 2012), 136pp. €15,= ISBN 9789035137639.

Het lukt me maar niet om door te lezen in boeken waarin ik ben begonnen. Op de een of andere manier heb ik moeite een boek voor langer dan een paar minuten op te pakken, zelfs als het onderwerp of het boek me wel degelijk aanspreekt. Misschien juist dan: omdat ik geen zin heb een interessant boek te lezen zonder er iets van op te steken, laat ik het liever liggen dan dat ik halverwege het boek niks wijzer ben geworden.

Een boekje dat ik in de afgelopen weken wel heb kunnen uitlezen, is Henk, Ingrid en Alexander, van Alexander Pechtold. Daarin interviewt hij mensen die bij de vorige verkiezingen op de PVV hebben gestemd en probeert te achterhalen waarom ze dat gedaan hebben en of ze dat weer zouden doen. Uit het feit dat ik het heb uitgelezen kan al worden afgeleid, dat het geheel weinig om het lijf heeft. Mensen zijn ontevreden over de politiek en stemmen daarom op de PVV en specifiek op de Grote Blonde Roerganger. Dat is geen nieuws, dus het boekje had net zo goed niet geschreven kunnen worden.

Of de interviews in het boekje integraal zijn overgenomen of dat het selecties zijn weet ik niet, maar van mij hadden al die complimentjes aan het adres van Pechtold niet in het boekje gehoeven. Iedereen lijkt wel een uitzondering voor hem te maken, als ze het hebben over politici. Al dat “maar jij doet het goed” of “jou mag ik wel” of “jouw debatten zijn interessant” gaat toch een beetje vervelen, want het gaat ineens niet meer over waarom mensen PVV stemmen, maar dat mensen eigenlijk D66 zouden moeten stemmen.

Laatst liep ik toevallig in de Selexyz in Utrecht, waar Pechtold vertelde dat hij de smaak te pakken had en meer wilde schrijven. Van mij mag hij, maar ik ben niet zo geïnteresseerd in wat hij verder te melden heeft.

FILMS

Minder lezen laat meer tijd over voor andere dingen, bijvoorbeeld films kijken. Zo heb ik laatst twee leuke animatiefilms van Dreamworks gekeken: Bee movie en Barnyard. Kinderfilms over dieren zijn niet alleen vaak erg grappig, maar ook erg interessant omdat ze iets laten zien over de relatie tussen mens en dier. Al is het alleen maar als je ziet dat alle dieren  op de boerderij van Barnyard praten, dansen en zingen, maar ook dat ze vissen vangen. Blijkbaar behoren die toch tot een andere categorie.

Bee movie

Bee movie is een grappige film over een bij die de veilige korf verlaat, op avontuur gaat en vriendschap sluit met een mens. Zij heeft een bloemenwinkel en zo wordt duidelijk dat bijen nodig zijn voor de bestuiving van bloemen. Je ziet hoe mensen angstig en agressief reageren op bijen en hoe de honing wordt geëxploiteerd door imkers in grote rijen met kassen, afgebeeld als fabriekjes waarin bijen versuft en vervreemd van de buitenwereld leven. In de film spant de bij een rechtzaak tegen het honingbedrijf aan en wint. Zo lijkt het een film die de kijker ervan bewust maakt dat gebruik van honing slecht is, omdat bijen ervoor ge- en misbruikt worden.

Omdat de bijen nu blijkbaar zo veel honing hebben dat ze het niet meer hoeven te maken, stoppen ze met nectar verzamelen en bloemen bestuiven, waardoor de hele wereld verdort en er geen bloemen meer bloeien. Zo laat de film de grote impact zien die bijen op de wereld hebben en hoe groot de gevolgen kunnen zijn als bijen hun werk niet meer kunnen doen. In werkelijkheid lopen we dat gevaar ook, maar dan door massale bijensterfte en niet door bijenluiheid. Nu eindigt de film met de dubieuze moraal dat we vooral veel honing moeten kopen, omdat bijen dan (en blijkbaar alleen dan) nectar blijven verzamelen, en dat we in vredige samenwerking met bijen leven: zij verzamelen nectar, maken honing, bestuiven bloemen en wij … gebruiken honing en bloemen voor onze consumptie

Barnyard.

Barnyard is eigenljik meer een komische film over hoe dieren praten en feesten als er geen mensen in de buurt zijn, maar ook over vriendschap, trouw en verantwoordelijkheid voor elkaar in het leven, met name voor Stier Otis, wiens adoptievader sterft bij het beschermen van de kippenren tegen coyotes. Een soort coming of age verhaal in een komische tekenfilmverpakking, zeg maar.

Ongeveer halverwege, rond minuut 40, komt de boer echter de stal in en wordt hij tegen het hoofd geschopt, omdat hij gezien heeft dat de dieren blijkbaar een verborgen leven hebben. Als de dieren discussiëren over wat er met de boer moet gebeuren—we moeten ‘m mollen!—wordt gezegd dat de boer altijd goed voor ze is geweest, want hij is veganist! Vervolgens wordt uitgelegd wat dat precies betekent. Omdat veganisme bij veel mensen eigenlijk niet precies bekend is, vind ik het leuk om te zien hoe de kijker ermee bekend gemaakt wordt—ook al heeft het varken een beetje een vreemde inbreng.

Bull: “The farmer’s a good guy, he’s been good to us.”
Donkey: “He’s a vegan, God bless him.”
Pig: “And what is a vegan, again?”
Mouse: “It means you can’t eat anything with a face.”
Rooster: “No no, that’s a vegetarian.”
Pig: “Vegetarians have to eat in the dark, right?”
Dog: “That’s a vampire, come on!”
Mouse: “You can’t eat cheese?”
Cow: “It’s not just cheese. Vegans can’t have any dairy products.”
Bull: “Cake?”
[?]: “Cake has egg products. But you can’t have any dairy.
Weasel: “No dairy? I love dairy. Does that mean I can’t be a vegan?”
Pig: “I love the smell of bacon. There, I said it.”

BOEKEN

Zo, het is eruit! Spek ruikt lekker en animatiefilms zijn leuk en leerzaam om te kijken, ofzo. Misschien wordt het weer eens hoog tijd om een goed boek te gaan lezen.

In het voorbijlopen zie ik het liggen op een stapeltje van nog te lezen boeken: Dr. H. Von Holsts American Statesmen: John C. Calhoun, een biografie uit 1882 (deze uitgave is uit 1899). Nieuwsgierig sla ik het open, lees de eerste bladzijde en raak meteen in vervoering: waarom ben ik dit boek in hemelsnaam nog niet aan het lezen? Drie zinnen beslaan de hele eerste pagina, vol passie en tragiek, en zorgen ervoor dat ik verder wil lezen.

Dit zijn ze:

Life is not only ‘stranger than fiction,’ but frequently also more tragical than any tragedy ever conceived by the most fervid imagination. Often in these tragedies of life there is not one drop of blood to make us shudder, nor a single event to compel the tears into the eye. A man endowed with an intellect far above the average, impelled by a high-soaring ambition, untainted by any petty or ignoble passion, and guided by a character of sterling firmness and more than common purity, yet, with fatal illusion, devoting all his mental powers, all his moral energy, and the whole force of his iron will to the service of a doomed and unholy cause, and at last sinking into the grave in the very moment when, under the weight of the top-stone, the towering pillars of the temple of his impure idol are rent to their very base,–can  anything more tragical be conceived?

Nu ben ik al bezig in twee andere boeken, waaronder John C. Calhoun: a biography van Irving H. Bartlett, dus dat is wel een goede reden waarom ik het bovenstaande boek nog niet lees. Toch zou daar binnenkort best verandering in kunnen komen–als ik me voor die tijd tenminste niet laat afleiden door andere boeken met inspirerende eerste zinnen.

Overigens hebben ze ergens wel gelijk, want behalve misschien bij logische tegenstrijdigheden kun je niet bewijzen dat iets niet bestaat (of kan bestaan). Niet dat dat betekent dat het waarschijnlijker wordt dat het wel bestaat, natuurlijk, maar ze vinden het vast aardig klinken.

Gistereren las ik in het boek Pil van Mike Boddé (p156-157) een aardige reactie op die dooddoener en die wilde ik even delen.

“Met deze denktrant heb ik altijd moeite: je kunt niet bewijzen dat het niet bestaat, dus is het misschien een goed idee er toch in te geloven? Maar ja: ik kan ook niet bewijzen dat goudgerande, gebochelde dwergen met drie levers en vijftien harten en één diamanten niet, met uitpuilende paarse ogen en in het bezit van zeven gedeukte bakelieten Fiat Panda’s, die rijden op emeralden banden en lopen op gefermenteerde chocomel, en die elke woensdagochtend vanaf tien over elf alle plaatjes uit de Libelle knippen om ze daarna in te plakken in een poëziealbum, en dat vervolgens ritueel verbranden onder het zingen van het Friese volkslied, achterstevoren op de wijs van ‘Janus, Janus pak me nog een keer,’ niet bestaan, maar of dat nou voor mij een aanleiding is om er dan in te gaan geloven?”

Misschien dat ik die maar ga gebruiken, de volgende keer als iemand zegt dat ik het niet-bestaan van god niet kan bewijzen. Zodra die persoon het bovenstaande overtuigend kan weerleggen, zal ik het bestaan van god nog eens heroverwegen. Of niet, maar dat valt dan vast ook niet te bewijzen.

“’Je bent toch bezig met de vraag of we aan kunnen tonen of de Bijbel waar is?’ ‘Ja, dat is mijn jaarthema, dat ik door dit boek heen vlecht, als het me lukt’” (p158).

Waar is het?

Mensen die niet zo veel ophebben met de Evangelische Omroep, krijgen jeuk van Andries Knevel—om zijn maniertjes en retorische vragen als hij iemand interviewt, maar ook, neem ik aan, zijn theologische gezever. Toch heb ik eerlijk gezegd heb ik altijd stiekem een zekere bewondering gehad voor Andries Knevel. Dat geldt met name zijn enorme belezenheid en toegewijde voorbereiding, want hij lijkt zijn gasten van tevoren al ruimschoots te hebben doorgespit. Bovendien komt in vele gesprekken een bepaalde reflectie naar boven die, ondanks het retorische karakter van zijn vragen, toch oprecht lijkt te zijn. Misschien is dat juist, omdat hij tijdens zijn meticuleuze lezen zelf tegen die twijfels opgelopen is.

Zijn Is het waar? is Knevels tweede boek in de dagboekvorm, waardoor hij kort en persoonlijk kan reageren op actualiteiten en gedachten kan delen die opborrelden bij het lezen van boeken of artikelen en het zien van tv-programma’s of films. Hieruit blijkt steeds, dat Knevel inderdaad veel nadenkt over de toekomst en invulling van geloof en kerk, alsmede de relatie tot de (buiten)wereld, op persoonlijk en professioneel niveau: welke richting moet de EO uit; wat doen kerken goed of verkeerd in het aantrekken of behouden van mensen; communiceren ze hun bedoelingen op een goede en begrijpelijke manier?

Het boek staat weliswaar vol geloofsvragen, zoals de titel belooft, maar die betreffen vooral de aard en niet de kern van het geloof. Knevels twijfels zijn twijfels over zichzelf en zijn geloof; maar uiteindelijk legt hij alles in de handen van god, aan wie hij nooit twijfelt. Dan vraag ik mij af: waarom niet? Waarom rest, temidden van alle vragen, dat rotsvaste geloof in een god die afhankelijk is van aannames, interpretaties en geloof? Knevel moet, in zijn belezenheid en reflectie, toch weten dat je moet kunnen twijfelen aan het fundament. Dat geldt voor paradigma’s over wetenschap, democratie, rechtsfundering, maar dus ook voor godsgeloof.

“Hoe meer ik studeer, hoe meer ik overtuigd raak van de waarheid van het christelijk geloof” (p185).

Sapere Aude

Volgens de achterflap is Knevel “bij uitstek ook iemand die overal vragen bij stelt. Juist moeilijke thema’s pakt hij bij de kop om ze kritisch te onderzoeken,” maar hij lijkt zich, behalve in de titel van het boek, niet echt af te vragen: is het waar? Zelfs als hij een aanzetje lijkt te geven, is het vervolg een anticlimax: hij leest een boek of spreekt een medechristen, concludeert dat alles klopt en prijst zichzelf gezegend en bevoorrecht in zijn geloof.

Als Knevel zich bijvoorbeeld afvraagt (p134) “Waarom blijven mensen eigenlijk geloven?” betrekt hij de vraag op zichzelf en antwoordt, dat hij “op drie manieren geestelijk en theologisch gevoed” wordt: hij leest iedere dag “theologische lectuur,” hij krijgt erg veel mee van de preken die hij ieder zondag beluistert en hij werkt bij de EO, een stimulerende omgeving vol inspirerende gesprekken. Met andere woorden, hij blijft geloven omdat hij het constant van alle kanten bevestigt.

Ook als hij zich voor discussies of cursussen verdiept in apologetiek, de geloofsverdediging, komt hij terecht bij argumenten voor god, maar nimmer bij argumenten tegen god, behalve uit de mond van geloofsverdedigers. Zo leest hij boeken van Lee Strobel, Alister McGrath en het boek “ik heb niet genoeg geloof om atheist te zijn” (p33-34), maar zijn geloofskritische auteurs opvallend afwezig in zijn literatuurlijst (achterin het boek)—zij die allerlei geloofsaannames onderuit kunnen halen, zoals bijvoorbeeld Dan Barker (Godless), Jerry Coyne (Why evolution is true), of George Smith (Atheism, the case against god) doen.

Het is dus niet verwonderlijk dat Knevels geloof overeind blijft. Zoals hij niet goed begrijpt waarom mensen niet overtuigd worden van zijn waarheid, zo krijg ik een bittere smaak in mijn mond van zijn onoprechte geloofsonderzoek. Het ontbreekt aan elke tegenwerping; stellingen worden alleen maar herhaald. Het lijkt op het abortuspanel dat recent werd opgesteld in de VS, waar alleen maar gelovige mannen aan het woord kwamen. Het is makkelijk het eens te zijn met medestanders.

“… een bewezen God [is] een niet-bestaande God. God is oneindig veel groter dan dat ik hem zou kunnen bewijzen, maar tegelijkertijd kan ik heel wat aanwijzingen geven die wijzen op de betrouwbaarheid van het getuigenis aangaande God” (p33). “… een god die wij kunnen begrijpen of kunnen bewijzen, is geen God, maar een menselijk verzinsel. En God is geen menselijk verzinsel” (148).

Waarlijk

Twee citaten richting het einde van het boek zijn typerend voor Knevels benadering en illustratief voor de blinde vlek in zijn zoektocht en de balk in zijn oog. “Nu nog een keer een boek lezen van een kritische geleerde op het terrein van het Nieuwe Testament,” geeft hij toe (p309), “hoewel ik dat al best veel heb gedaan. Maar ze konden me niet verder helpen.” Als elke bevestiging verder helpt en elke kritische noot die geplaatst wordt niet, dan ben je bezig met versteviging van je mening en niet met “kritisch onderzoek,” zoals de achterflap belooft.

Een halve pagina verder (p310) bespreekt hij kort hoe hij Paul Verhoevens biografie over Jezus leest. “Met die mooie openingszin,” die Verhoevens levenslange fascinatie introduceert, maar een “minder fraaie” slotzin, waarin Jezus dood en niet wederopgestaan verklaard wordt. “Spijtig,” pruttelt Knevel, “dat Verhoeven zich zo eenzijdig heeft geörienteerd. Hij had ook een heel ander boek kunnen schrijven.” Eigenlijk is dat, in twee zinnen, mijn bevinding van Is het waar? Eenzijdige oriëntatie, met als gevolg een eenzijdig boek. “Het jammere is dat Verhoeven in een tunnelvisie terecht is gekomen,” orakelt Knevel verder onbewust over zijn eigen boek (p312), “want hij citeert bijna alleen maar wetenschappers met wie hij het eens is.”

Kortom, hoewel ik toch enigszins jaloers word van het aantal boeken dat Knevel verslindt (om de pagina lijkt hij in een ander boek te beginnen), kan zijn invalshoek mij maar niet bekoren. De vraag Is het Waar? oprecht (centraal) stellen is hem niet gelukt en ik vraag me steeds af waarom hij zijn beperkte keuzes maakt. Dat is me gaandeweg steeds meer gaan irriteren. Irritatie? Verhip, ik geloof dat ik tot mijn grote spijt moet ik concluderen dat ook ik, na het lezen van dit boek, waarlijk jeuk krijg van Andries Knevel.

“God sterft in zijn Zoon Christus voor onze zonden. Dit lijkt voor gewone stervelingen dwaasheid te zijn. Dit grote wonder moet je dan ook niet gaan beredeneren, maar mag je als geschenk aanvaarden. Nooit zal ik een poging doen om voor dit wonder welke rationele verklaring dan ook te zoeken. Onmogelijk! Dit wonder vraagt overgave en aanbidding en geen geredeneer” (p287-288).

Het is alsof iemand langskomt met een lege trommel en vraagt of je er een koekje uit wil. Je kijkt naar het blik, reikt met je hand, vraagt of de persoon even wil schudden, maar je ziet, voelt en hoort niks. Alleen de getuigenis van de aanbieder, dat er heus koekjes in zitten. Je concludeert: “maar er zitten helemaal geen koekjes in de trommel!” Deze constatering is geenszins een afwijzing van de koekjes die worden aangeboden; het is een ontkenning dat er überhaupt koekjes zijn.

Op dezelfde manier ontkent een atheïst dat god bestaat. Niet omdat hij de koekjes niet lekker of de god niet leuk vindt, maar omdat er god noch koekjes zijn. Op eenzelfde manier is de boodschap dat er koekjes zijn, zonder dat er daadwerkelijk koekjes in de trommel zitten, geen blijde maar een lege boodschap. Dus mochten Christenen dit stukje lezen en in gesprek gaan met atheïsten, gelieve niet te beweren dat de ander je god afwijst. Die ander ziet simpelweg niks om af te wijzen.

In zijn eerste boekje over zijn manisch-depressieve stoornis gebruikt Pieter Overduin de dagboekvorm. Alleen het voor- en nawoord, moeizaam geschreven door psychiaters, en een summiere toelichting over wat de Manisch-Depressieve Stoornis (MDS) precies is, wijken daarvan af. Dat is logisch, want het boek is gebaseerd op de dagboeken die Pieter in de loop van de tijd schreef.

Daarmee wordt het een blik in de gedachten en gevoelens van degene die manisch-depressief is, dus tastbaarder en makkelijker leesbaar dan algemene of wetenschappelijke verhandelingen, maar de lezer krijgt toch een goede indruk van de manier van denken tijdens  depressie en manie. Tijdens de eerste heerst er een totaal gebrek aan zelfvertrouwen, een overdaad aan angst, apathie en zelfvervreemding. Dezelfde gevoelens treden ook in tijdens een manie, waar het onrealistische zelfbeeld eigenlijk totaal tegenovergesteld wordt: de patiënt denkt dat hij alles kan—of beter, dat hij overal goed in is.

In de beschrijvingen gebruikt Overduin veel humor en woordspelingen (zie bijvoorbeeld de titel, maar ook “mijn tanden hebben het voor hun kiezen gehad,” p82), wat het bovendien vermakelijk maakt om te lezen. Dat leidt echter misschien af van de ernst van de gevoelens, want in een depressie is de humor vooral sarcasme, een manier om met de wereld om te gaan. Als de schrijver er zelf om lacht bij het schrijven, is het hoogstens schamper of minzaam. Er wringen dus wel degelijk schoenen met dit boekje.

Zo geeft de humoristische titel bijvoorbeeld een slecht beeld van de inhoud. Niet alleen verwijst hij alleen naar het manische, waarmee het een onevenwichtig beeld geeft omdat depressies langer duren en een groter deel van het boek omvatten; de humor suggereert daarenboven dat manies best komisch zijn. De auteur schrijft nota bene zelf (p64), dat zijn omgeving veel meer last heeft van de manies dan de depressies, omdat hij zich dan overgeeft aan destructieve overdaad en koopwoedes.

Hoe moeilijk naasten het kunnen hebben met zulke manies, staat beschreven in het tweede boekje van Pieter Overduin.

God is in de war, Hij denkt dat Hij Pieter is (2004)

Dat Overduin in dit boekje mensen uit zijn omgeving aan het woord laat, klinkt veelbelovend en kan een extra dimensie toevoegen aan het geheel. De beleving van mensen in de omgeving van iemand met MDS is immers heel anders dan die van de persoon zelf. Deze benadering pakt soms goed uit, omdat het zorgt voor meerdere kanten van het verhaal—die van familieleden of een psychiater—en dus meer inzicht verschaft in de beleving. Aan de andere kant zorgt het soms alleen maar voor herhaling, omdat de feitelijke gebeurtenis niet verandert en je twee keer hetzelfde leest.

Het voornaamste thema van dit boek is Overduins manie, waarin hij achtereenvolgens ervaart dat hij rijk, Gandhi en God is. Hij steekt zich in diepe schulden en maakt zich op om naar India—zijn thuisland, als Gandhi—te gaan. Zijn familie weet hem te overreden om thuis te blijven, zich te laten opnemen om behandeld (en beschermd) te worden, alles met de uiteindelijke bedoeling om door de manie heen te komen en zijn MDS onder controle te krijgen.

Toch kampt Overduin ook ditmaal met de indruk van misrepresentatie. Hij schrijft (p67): “bij ongeregeldheden pak ik mijn schrift. En laat mijn pen de tong van mijn geest zijn.”[Sic*] Overduin lijkt niet zozeer het leven met MDS te beschrijven, maar vooral het abnormale in dat leven. Natuurlijk zijn de gewone elementen uit het leven minder opvallend, interessant of grappig, maar op deze manier krijg je een aaneenrijging van “bijzondere” situaties, die de indruk wekken dat het manisch-depressieve leven constant zo is en dus lijkt het alsof die situaties normaal zijn.

De moeilijkheid hiervan erkent de schrijver, al dan niet bewust, als hij schrijft (p101): “voor [mijn omgeving] ben ik altijd manisch-depressief. Zelfs als ik niet manisch-depressief ben.” In en door zijn boeken is het niet anders: de ziekte voert de boventoon in de beeldvorming.

Een onrustige geest (1995)

Met zijn boekjes heeft Pieter Overduin een aardig beeld geschapen van de Manisch-Depressieve Stoornis, dat door de lengte, schrijfstijl en humor vlot leest en zeer toegankelijk is. Zijn bedoeling is om inzicht te verschaffen en hij hoopt dat de lezer “na het lezen van dit verhaal [...] minder snel, milder of niet oordeelt over mij en al die andere Goden en Gandhi’s” (God is in de war, p100).

Wat daar nog enigszins bij in de weg staat, is het feit dat Overduin steeds zelf degene is die stopt met de medicatie. Daardoor krijgt de MDS steeds de overhand en wordt zijn leven, maar ook dat van de mensen om hem heen, ondersteboven gekegeld. Daarvoor krijg je geen begrip, als je Ik houd van mijzelf en God is in de war leest, zelfs al vind je Pieter Overduin een grappige en sympathieke man.

Daarom is het aan te raden, voor mensen die meer inzicht in de Manisch-Depressieve Stoornis willen krijgen, om naast deze boekjes ook De onrustige geest (An Unquiet Mind) van Kay Redfield Jameson te lezen. Zij is een vooraanstaand psychiater, gespecialiseerd in MDS, maar bovendien ervaringsdeskundige want zelf ook manisch-depressief.

Hoewel haar boek wetenschappelijker en informatiever van aard is, schrijft Redfield Jameson zeer leesbaar. Bovendien verschaft ze veel meer inzicht in de problematische motivatie van patiënten, iets wat bij Overduin alleen als een bijzin voorbij komt. Zo hebben mensen moeite met medicijnen slikken, omdat ze dat ervaren als een aantasting van hun identiteit. Dat kan zelfs zo ver gaan, dat mensen  de instabiele (maar echte) toestand van depressies en manies verkiezen boven een stabiel maar afgevlakt leven. Ze verlangen bovendien vaak naar de creativiteit en levenslust van manies. De diepe dalen die onvermijdelijk volgen worden dan even vergeten of op de koop toegenomen.

De boeken van Overduin zijn nieuw te koop; het boek van Redfield Jameson momenteel alleen nog tweedehands.

- – -
[*] Ik laat deze opmerking liefst buiten deze korte recensie, maar toch moet het me even van het hart. Het citaat van pagina 67 uit God is in de war laat zien, dat Overduin zich, vooral in zijn tweede boekje, overgeeft aan een neiging om zinnen zo kort mogelijk te houden, ook als dat niet hoeft. Er is namelijk geen enkele goede reden om die zin in tweeën te breken met een punt.

Ik ben uitermate gecharmeerd van de manier van schrijven en redeneren van Herman Philipse. Of het gaat om politiek, wetenschap of geloof, hij zet de kwesties helder uiteen, door de dilemma’s of moeilijkheden van wat besproken wordt te isoleren en aan de hand van die lemma’s duidelijk te argumenteren wat zijn standpunt is.

De volgende alinea (p56), over de vraag of wetenschap door de overheid of bedrijven (en marktwerking) zou moeten worden gefinancieerd, is illustratief:

“Volgens de traditionele legitimatie voor overheidsfinanciering van onderzoek bestaat het goed dat door wetenschappelijk onderzoek tot stand komt in kennis waarvan de productie weliswaar kostbaar is, maar die vrijwel kosteloos wordt overgedragen via openbare publicaties. Aan de voorwaarde van uitsluitbaarheid wordt dan onvoldoende voldaan. Bovendien neemt men aan dat ook van rivaliteit geen sprake is, want dezelfde kennis, eenmaal geproduceerd, kan zonder verdere productiekosten telkens opnieuw geconsumeerd worden door het lezen van de publicaties. Daarom kan het markmechanisme niet zorgen voor optimale productie van wetenschappelijke kennis en moet de overheid onderzoek financieren, met name wetenschappelijk onderzoek.”

Het laatste artikel wijkt af van de rest, want het is een interview met de in de hel vertoevende Descartes. Dat de fictieve vorm Philipse moeizamer afgaat, blijkt uit de wat houterige omschrijvingen van de reis en omgeving, maar het interview met de filosoof en de komische introductie van de virtuele maitresse maken het wel de moeite van het lezen waard.

Hoewel deze Filosofische polemieken inmiddels bij Selexyz in de ramsj zijn beland (€7,90), vind ik het zeker een aanrader. Nou ja, hoewel, misschien is het daarmee juist nog aantrekkelijker geworden.

Herman Philipse en Cees Dekker in gesprek, waarbij de filosoof het godsdienstige gepruttel van de biochemicus feilloos doorprikt.

Well over a century after the Civil War and Reconstruction, the Deep South seems to be caught in a new struggle. After heated debates, and pressures of most notably black organizations like the NAACP, four of five states gave in. Of South Carolina, Georgia, Florida, Alabama and Mississippi, only the latter has not removed the Confederate Battle flag from its public buildings or the design of its state flag. Especially Georgia seems lost in confusion and has, after initial alteration in 2001, changed its state flag again in 2003.

The complexity of the debate notwithstanding, a more in depth view at the arguments will illustrate that the flag-removal was not really necessary. The most avid opponents, prominent African-Americans, would have done better, had they redirected their energy to more tangible problems within their community.

Heritage and Hate

Supporters of the flag say it is actually very simple: the flag was raised during the centennial commemoration of the Civil War, and that is what it refers to. The fact that it was kept aloft only illustrated pride in the Southern Heritage and culture that was defended in that war.

Opponents, on the other hand, see the flag as a racial emblem. “This is, in large measure, what the Confederate flag debate in South Carolinawas all about: coming to terms with newer forms of integration,” K. Michael Prince, author of Rally ‘Round the Flag, explains. “And as in the past, it was the white population that had the most to learn to try to come to grips with the distinction between heritage and history.”[*]

Part of the racial connotation of the flag stems from the notion of slavery people attach to it. During the Civil War, the South fought to preserve slavery, they say, and the Confederate Battle flag was its prime emblem—and still is, for many opponents.

When the flag was raised in memory of the War’s centennial, in 1961, the South was a heavily segregated place—politically and legally. Still flying the flag on public buildings is seen as agreement with political ideas of segregation. This idea is emphasized by the fact that the Confederate flag is often carried by the Ku Klux Klan.

Finally, waving the flag, if not necessarily racist, was seen as exclusion of a large minority from history, as it was seen as White history. “Heritage is not hate,” says Prince, “but heritage is also not history.”[†]

Black History

Yet, if the Confederate flag is white history, it should sound odd that since 2000—the very year theSouth Carolinaflag was lowered—there has been a Black History Month. And there are many colleges in the U.S. that teach African-American Studies, making it look like it is okay to exclusively celebrate the history of selected group, other than whites.

Looking at history, it becomes apparent that the idea that the Union fought against slavery is a misconception. When the Southern states seceded, slavery was legal within the United States, and Lincoln proclaimed in his first inaugural address that he had no intention to do away with the institution. In 1861, he even signed a proposed amendment, which would prohibit Congress from interfering with slavery in the states. Finally, when “Abe” supposedly freed the slaves by issuing his Emancipation Proclamation, he only did so in the states that were in rebellion against the Union.

So, if the war was about slavery, why did the Southern states secede from a slave-holding nation? And why didn’t they rejoin the Union in 1861 or 1862, which would have secured what they were supposedly fighting for? Apparently, their Cause was something other than that “peculiar institution.”

At the time the South was apparently not fighting for slavery, the North was just as racist as the South. Not only in attitude, but also legally speaking, since in the 1860s, several Northern states forbade blacks to live in their states longer than a couple of months. Obviously, the South fought to preserve a slave-holding Confederacy—a racially burdened society. But so did the North, since it fought to preserve a slave-holding Union. All in all, there does not seem anything special about the Confederacy in comparison to the Union—or its flag.

Racism

1961, when the flag was raised again, was not only a time of racial tension, but also the moment of Civil War centennial celebrations. So the flag is not necessary connected to the racial segregation and hate.

Aside from that, racism and segregation have never been exclusively Southern. In 1974, Randy Newman published a song called “Rednecks,” in which he sings “Yes, he’s free to be put in a cage in Harlem, New York City,” commenting on the double standard in interpretation on segregation in the United States.[‡] And clearly, the segregated North was not flying the Confederate flag, but the American flag.

Rene Warfield agrees. She is a South Carolinian who lived in New York for years, and whose idea of the Deep South constituted cotton picking, slavery, and cruelty to black people. But when she moved there, she discovered otherwise: “Black people live here much better than they do in the North. You still find prejudice down here, but not as much as in the North,” she says.[§]

Numbers also indicate a clear change, since the 1960s. According to The Christian Science Monitor, 18 out of 39 black members of Congress come from Southern states, for instance. In 1964, those numbers were 0 out of 5. And there were 1,469 black elected officials in the US in 1970, to more than 9,000 in 2001. More importantly, 8 of the 10 states with the highest number of black elected officials are in the South.[**]

Clearly, political and legal desegregation illustrate the flags at State Capitols are not reflecting racial attitudes of the 1930s to 1960s. Plus, slavery is generally seen and taught as a moral wrong today, and was mainly absent in the motivation of the soldiers and politics in the Civil War. So there is little reason to see the flag as a symbol of slavery or racism, instead of ancestral pride.

As mentioned before, it was expressly put to paper that those slaves under the Union flag would not be freed, whereas those under the Confederate flag would. And the flag of the United Statesflew over the same segregation as did the Confederate flag. The KKK, finally, does not only carry the Confederate Battle flag as its hate banner, but also the American flag. Still, in the eyes of most Americans, the American flag does not deserve as much scrutiny as he Confederate flag.

So there must be something that goes beyond such historical or sociological truths about the Confederate battle flags, and that ignores parallels with the American flag—a symbol, not scorned, but praised instead. What is the reason for people to hate one sign of heritage and praise the other?

Victicrats

The first thing that separates the two is historical education. The Confederate banner is connected to the Civil War, which in turn is seen as a war to free the slaves. Other flags that stand for the same, like the stars and bars, are unrecognized. The U.S.flag, on the other hand, is seen as an almost religious emblem of a divine experiment in government.

Second, it is the perception of the flag and the society it stands for, which makes it different. Prince: “despite all the progress, disappointment creeps in at the edges, along with the feeling among many blacks that they are still not full-fledged members of society, that their history and their perceptions are not given equal weight or equal treatment.”[††] He admits, “Of course, blacks may be hearing things that aren’t there, but one wonders whether the southern traditionalists have a proper appreciation for the connotations their comments conjure up.”[‡‡]

Blacks still very much believe they are discriminated against, and they see this racism reflected in the Confederate flag.

But according to Larry Elder, black libertarian talk show host, racism on blacks is often wrongly perceived. He explains this unjustified perception in his books The Ten things you can’t say in America and Showdown. In the second book, he uses the term Victicrat, to describe someone who tends to lay blame with the outside world, and does not self-reflect.

“The Victicrat mentality says: you-owe-me. It says that forces conspire to pull me down and hold me back,” Elder explains. “Ignoring far more pressing issues, black leaders continue fighting against white racism as if conditions remain unchanged from those in the days of the Jim Crow South.”[§§] Those pressing issues include the high rates of crime and single mothers among African-Americans, but the NAACP aims its blame at white racism and its alleged emblems.

An example of perceived white racism is the issue referred to as Driving While Black. Elder: “True, the police stop more cars driven by black motorists. But when the police stop whites, they are less likely than black motorists to have drugs in the car. So, whites actually have more to complain about than blacks do. After all, when a white is stopped, he or she is more likely to be innocent than when a black is stopped! Where are the ‘white leaders’ screaming about DWW—Driving While White?”[***]

Some agree with Elder. “If you pass somebody with a Confederate flag—so be it. It’s part of history. Just keep going—keep liberating yourself,” says Angel Quintero, co-founder of a company called NuSouth (New South), and designer of a Confederate flag in black, green, and red—colors of Black Nationalism. “The Confederate flag is not stopping us from achieving anything. Bringing down the flag—what did we really gain?”[†††]

Pride

Indeed, nothing was gained by lowering the flag in the named states. The problems of black-on-black violence, high rates of single motherhood, and college drop-outs permeate parts of the African-American community. And the flag supporters are still proud of their heritage.

1974 did not only bring Randy Newman and his observation of racism. It also spawned two important works on American slavery: Fogel & Engerman’s Time on the Cross, and Eugene D. Genovese’s Roll, Jordan, Roll. Even though these are two very different books, contrived by very different methods, they have one important thing in common: they give opportunity to pride in African-American achievements during the hardships of slavery.

So, perhaps, blacks can be inspired by these two books, by African-American Studies and Black History months, to change a defeatist, hateful, Victicrat attitude into something positive. And let the Confederate Battle flag be raised again. Let it be seen as a sign of culture; let people look at it with pride, honoring their ancestry, as likewise people look at the American flag—and see, not just a symbol of 13 colonies and 50 states, or a past of slavery and Native-American genocide, but above all a land of hope, a land of the free, and home of the brave.

“Aurora, founded in 1837,” lees ik, wachtend op de trein. Het is 4 juli 2011 en de lucht kringelt boven de straten van Illinois. Het is 30 graden en zelfs van op een bankje in de schaduw wachten krijg je het warm.

Het tijdschema op internet had aangegeven dat de trein elk uur rond het halve uur zou vertrekken, dus ik was op tijd vertrokken om de trein van half 12 te halen, gewapend met zonnebrand op de huid, een pet op mijn hoofd en een optimisme om op alle fronten met de zon te wedijveren. Op het station bleek de trein echter op zich te laten wachten en de roosters op het stationsgebouwtje verklaarden waarom: op major holidays (en Onafhankelijkheidsdag is vreemd genoeg een grote feestdag) reed de trein nog maar eens in de twee uur. Om 12:28 zou de volgende trein komen.

Vandaar dat ik zit te wachten op het bankje, terwijl er langzaamaan steeds meer mensen binnendruppelen. Ze kijken verbaasd naar het rooster en stellen me vragen. Ik, een buitenlander die voor het eerst op dit station—of om het even welk station—zit te wachten op een commuter train in Aurora, moet deze Amerikanen uitleggen hoe laat de trein komt, welk station dit is en of mensen wel of geen parkeergeld moeten betalen als ze hun auto er vandaag neerzetten. [1] Maar ook hoe ze aan een kaartje kunnen komen, want er is geen automaat en het gebouwtje waar je ze doorgaans koopt is dicht. Je schijnt kaartjes met een kleine toeslag in de trein te kunnen kopen.

Ik lees wat in Sylvia Wittemans Ik verzin dit niet, waarin ze komische observaties over Amerikanen doet en kijk naar de mensen om me heen: een gevarieerde mix met Aziatische, Europese en Afrikaanse voorouders, allemaal in hetzelfde schuitje op het perron, maar weinig grappigs of opvallends. Of het moet zijn dat vrouwen geneigd zijn om strakke, korte broekjes te dragen met slippers en mannen ruime, loshangende jeans met sportschoenen. Het zijn bekende beelden, voor mensen die zo vaak geconfronteerd worden met Amerikaanse (pop)cultuur.

Treinen

Als ik plaatsneem in de trein, kijk ik mijn ogen uit. Het is een dubbeldekker, maar in een compleet andere uitvoering dan bij ons: in het midden heeft de bovenste verdieping namelijk geen vloer, waardoor je eigenlijk aan weerszijden een soort balkon hebt, met enkele stoelen. De benedenverdieping heeft weliswaar bankjes, maar de rugleuning hiervan kan verplaatst worden, zodat je in plaats van achter- ook vooruit kunt rijden.

De conducteur is een dikkige man, vriendelijk met wit haar. Als ik niet beter wist, zou ik vermoeden dat dit het zomerbaantje van de Kerstman is. Hij vraagt waar je opgestapt bent en geeft je je kaartje, niet cadeau maar wel zonder toeslag, want de loketten zijn dicht en dan kun je vantevoren geen kaartje kopen. Wat een verschil met Nederland, waar alles geautomatiseerd is en zelfs kaartjes langzaamaan verdwijnen, zodat je altijd voorbereid geacht wordt te zijn. Ook op feestdagen en als loketten gesloten zijn.

Buitenlanders die het genoegen hebben om de Nederlandse taal op te vangen, schijnen voornamelijk onze g-klanken te horen, als een lange reeks opgehoeste rochels. Het Amerikaans wordt, op eenzelfde manier, aaneengeregen door een constant en schijnbaar willekeurig gebruik van “like.” Als ik cynisch was, zou ik me afvragen welke van de twee charmanter is, maar eerlijk gezegd heeft deze Amerikaanse tic ook wel iets komisch en ben ik als Nederlander gezegend, omdat ik het constante gehoest en geschraap van de keel niet meer hoor.

Grant Park en Millennium Park

Vanaf Chicago Union Station loop ik in een rechte lijn langs Jackson Ave naar Millenium Park, dat tegen Lake Michican aanschurkt. Omdat het treinstation in het centrum ligt, kom je meteen buiten tussen de wolkenkrabbers die de Amerikaanse stadsaanzichten altijd zo tekenen. Nu is Chicago ook nog bekend om de variatie in zijn gebouwen, dus als je de tijd neemt kijk je de helft van de tijd naar boven en naar contrasten in vormen en bouwstijlen (en de andere helft kijk je uit dat je niet van je sokken gelopen of gereden wordt). De straat wordt doorsneden door af en toe een verlaten straat of steeg met kenmerkende, zwarte brandtrappen en de L-track metro die boven je hoofd dendert in de Chicago Loop. De indrukwekkende gebouwen bieden veel fotomomenten, maar gelukkig ook een overvloed aan schaduw.

Eenmaal in Grant Park, aangrenzend aan Millennium, is het groen en prachtig en heet. Het biedt niet alleen een schitterend uitzicht op een oogverblindende skyline, er spuit bovendien een geweldige fontein om het plaatje te vervolmaken. Maar hoe verleidelijk dichtbij ook, een armlastige toerist hoeft van dit water geen verkoeling te verwachten, omdat hij meedogenloos onbereikbaar gemaakt wordt door een hekje. Gelukkig waait er af en toe een koele bries van Lake Michigan, die deze verleiding af en toe doet vergeten.

Temidden van alle superlatieven zit Saint-Gaudens’ Lincoln, alsof hij op me heeft gewacht om een praatje te maken over het leven en wat ons bezig houdt, over de liefde en hoe dat in je hoofd en hart gaan zitten. Lincoln, leven en liefde, hoofd en hart, ze komen perfect samen in deze omgeving en ik geniet van deze indrukken. Hoewel er niemand is om het op dit moment mee te delen, zouden veel gedachten er ook niet zijn zonder de thuisblijvers en zo is het toch een interactief geheel.

Even verderop, bij “the Art institute of Chicago” dansen kleine fonteintjes die wel toegankelijk zijn. Ik zoek ik verkoeling en eet wat bramen en een banaan. “Man, I love this town,” hoor ik The Weakerthans zingen, zonder de “arcing wrecking ball” die het voorgaande nietig verklaart. Te lopen in deze straten, door deze parken, met dit uitzicht, is waarom ik het fijn vind om, zo af en toe, terug te komen naar deze stad. Gisteren vroeg iemand, toen ik met een White Sox-petje op een Chicago Cubs-magneetje kocht, “so, which is it, do you like the Sox or the Cubs?” Ik had toen eigenlijk moeten zeggen: “Ma’am, I simply like Chicago.”

Het Millennium Park is eigenlijk veel bekender dan Grant Park, omdat daar de meeste attracties en beelden staan. Je hebt er de waterspuitende beelden, The Bean en kunstobjecten; kortom, een keur aan fotomomenten voor gretige bezoekers. “Just take the damn picture,” bijt een vrolijke vrouw haar talmende partner toe en ik neem de gelegenheid waar om vooral foto’s te maken van massa’s, mensen en de schitterende gebouwen om het park heen—maar kan een foto van mijzelf in The Bean niet weerstaan.  Tot slot koop ik een flesje Sprite aan een kraam en loop luid boerend weg, op weg naar het volgende park.

Lincoln Park

Onderweg, op Michigan Ave, bedenk ik me dat sommige mensen een bergwandeling maken, op zoek naar natuur. Dat lijkt me heerlijk, toppen bekijken op al dan niet geeffende paden. Nu is mijn wandeling er weliswaar een van toppen, maar dan van een andere orde: cultuur in plaats van natuur—architectuur, om precies te zijn. Ligt Chicago niet, zoals de vorige keer in de John Hancock observatory, aan mijn voeten, dan toch zeker wel onder mijn voeten terwijl ik doorloop.

Ik ben vermoeid en bezweet als ik aankom bij Lincoln Park, maar als ik richting het andere beeld dat Saint Gaudens van Lincoln maakte loop, weet ik dat het de moeite waard is. Het streng op bezoekers neerkijkende beeld blijft indrukwekkend om te zien, plechtige houding die de ernst van de situatie en de druk op zijn schouders destijds goed weergeeft. Het monument wordt afgemaakt door een halfronde muur en een mooie boompartij eromheen.

Terwijl ik naar het beeld sta te kijken, komt er een klein groepje mensen aangereden op Segways, met helmen en een gids. Die houdt een ingestudeerd standaardverhaaltje over Lincoln en vertelt  de toeristen dat dit beeld het best gelijkdende Lincolnbeeld is. Hij last een pauze in en ik maak van de gelegenheid gebruik om hem wat vragen te stellen over het Lincolnbeeld. Van de tweeling in Londen weet hij niks, maar hij weet me wel te vertellen dat het aanvankelijk de bedoeling was dat Grant Park gevuld zou worden met allerlei presidenten. De crisis van de jaren ’30 heeft er uiteindelijk voor gezorgd dat de zittende Lincoln een eenzaam figuur zou blijven in het park.

Deze lincoln staat ook alleen, dus ik hou hem even gezelschap. Ik ga schuin achter hem zitten, in de schaduw en pak mijn boek, hoewel van lezen niet veel terecht komt. Ik kijk vooral om me heen, waar het park een rustige oase is in een drukke stad, een groen bad aan de voeten van de reuzen die gebouwen vormen. Het is een mooie hoek van Chicago, waar je zomaar vaker zou kunnen gaan zitten met een boek, op een mooie, zonnige dag in juli. Verder denk ik wat over Lincoln en geschiedschrijving, vakanties waar men dingen compleet anders ervaart en Amerikaan of toerist zijn.

Fireworks at Lake Michigan
Omdat ik in het centrum heb afgesproken met Megan, loop ik na een poosje weer terug. Dat doe ik niet via het drukke Michigan Ave of het strand, waarlangs ik op de heenweg liep, maar langs Dearborn Street. Dat is een stuk rustiger, er staan veel bomen die voor schaduw zorgen en de straat wordt gekenmerkt door prachtige huizen waar ik steeds weer bij stil sta om in me op te nemen.

Omdat ik me onderweg nog even laat ophouden door een WholeFoods, om fruit te kopen en te kijken of ze bepaalde veganistische koekjes hebben (die hebben ze niet; ze zijn kort daarvoor uit het assortiment gehaald), ben ik iets later dan afgesproken bij de Leeuwen van het Art Institute, maar Megan is al lang blij dat ik heelhuids aangekomen ben.

We lopen samen richting Lake Michigan, over een kunstzinnig kronkelende brug en praten wat over veganisme en respect voor meningen van andersdenkenden. Ze heeft gezegd dat ze zou proberen tijdens mijn verblijf veganistisch mee te eten, maar nu ze een hotdogkraam ziet kan ze zich nauwelijks aan die belofte houden. We zoeken een mooie plek in het gras en langzaamaan wordt het donkerder. Als het donker genoeg is barst het vuurwerk los: “fireworks at lake Michigan,” zoals Kanye West al zong.

Nadien proberen we de auto terug te vinden in de garage onder Millennium Park en rijden we terug naar huis. De snelweg wordt omringd door vuurwerk dat overal nog aan de gang is. Het is 4 juli, Independence Day, waarop Amerikaanse Britten de mensen over de oceaan vertelden dat ze lekker thuis mochten blijven, met het resultaat dat een zelfstandig Amerika gevormd werd. En dat mag best uitbundig gevierd worden.
- – - noten – - -

[1] Het station ligt namelijk op de rand van Naperville, maar is genoemd naar het aangrenzende Aurora. Station Naperville, dat ook op het schema staat, ligt 5 minuten verderop. Op zondagen hoef je geen parkeergeld te betalen, dus volgens mij geldt dat ook voor feestdagen, waarop het parkeerplein bijkans leeg is.